OGPU (Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije) (ros. ОГПУ - Объединённое государственное политическое управление при СНК СССР) - Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny – policja polityczna, zajmująca się również wywiadem i kontrwywiadem, działająca w ZSRR w latach 1922 - 1934.
[edytuj] Powołanie GPU/OGPU
Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec CzeKa, tzw. Czieriezwyczajki, ustabilizowanie władzy bolszewików i stopniową pacyfikację sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjeździe Rad, 28 grudnia 1921, ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce CzeKa powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny (GPU). Zmiana miała charakter propagandowo-kosmetyczny wobec zachowania przez GPU uprawnień CzeKa i przejęcie w całości aparatu i kadr Czeki. Instytucję powołano formalnie 2 lutego 1922, zaś po powstaniu ZSRR (grudzień 1922) przekształcono 15 listopada 1923 w OGPU, co oznaczało Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), podlegający Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR.
[edytuj] Zadania OGPU
Zadania GPU, następnie OGPU, polegały na zwalczaniu szpiegostwa i działalności kontrrewolucyjnej na terenie Rosji bolszewickiej, i za jej granicami. Kontroli Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego podlegały również więzienia i przymusowe obozy pracy.
OGPU wzmocniono jednostkami wojskowymi z prawem poboru i wyboru kandydatów (przed wcieleniem do nowej instytucji rozpracowywanych operacyjnie). OGPU ostrzymało prawo wydawania wyroków (w tym wyroków śmierci, które funkcjonariusze zazwyczaj sami wydawali i wykonywali), otrzymało także kontrolę tajnej korespondencji. Zakres działań i zadania zostały znacznie rozszerzone w stosunku do zadań Czeka. Dekretem z 9 lutego 1922 przedstawiono zadania OGPU:
- Ochrona ustroju polityczno-gospodarczego ZSRR.
- Walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.
- Zwalczanie powstań i buntów skierowanych przeciwko władzy radzieckiej.
- Zdobywanie informacji o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w innych państwach.
- Penetracja działających na emigracji opozycyjnych organizacji i partii politycznych.
- Kontrola własnego personelu dyplomatycznego.
- Ochrona celna granic.
- Zabezpieczenie linii komunikacyjnych: kolejowych, wodnych.
[edytuj] Kierownictwo OGPU
Kierowniczym organem OGPU było kolegium, na czele którego stał prezes z prawami Komisarza Ludowego (ministra), którego powoływał Centralny Komitet Wykonawczy.
W skład kolegium wchodziło dwóch zastępców oraz 13 naczelników zarządu głównego; centrala OGPU mieściła się w Moskwie przy pl. Łubiańskim (tzw. Łubianka).
Szefem Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego był Feliks Dzierżyński, który obejmował owo stanowisko aż do śmierci w 1926.
Zastępcą Dzierżyńskiego, a następnie szefem OGPU, był Wiaczesław Mienżyński. Jego zastępcami byli: Henryk Jagoda oraz Michaił Trilisser, który sprawował stanowisko naczelnika Oddziału Zagranicznego - INO.
[edytuj] Struktura organizacyjna Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego - OGPU po zmianach z 1930-33
Aby sprostać zadaniom powierzonym przez kierownictwo partii bolszewików, OGPU posiadało odpowiedni aparat, składający się z części cywilno-politycznej i wojskowej (złożonej z oddziałów specjalnych, których liczbę określała Sowiecka Rada Obrony i Pracy).
Struktura OGPU wyglądała następująco -
- Oddział Informacyjno-Rejestracyjny (IRO) - zbieranie informacji dotyczących nastrojów wśród obywateli ZSRR, cenzura korespondencji, utworów literackich i teatralnych, rozpracowywanie osób podejrzanych, np. byłych oficerów i urzędników carskich, popów, anarchistów, gromadzenie danych.
- Oddział Kontrwywiadowczy (KRO) - rozpracowywanie placówek wywiadowczo-informacyjnych innych państw działających w ZSRR, kontrwywiad ofensywny na terenie obcym, kontakt z wywiadem sztabu generalnego Armii Czerwonej - GRU, nadzór nad instytucjami takimi jak hotele, lokale rozrywkowe, kina itp.
- Oddział Specjalny (SPEKO) - ochrona tajemnicy państwowej, szyfry, nadzór nad więzieniami i aresztami.
- Oddział Ochrony Linii Kolejowych i Transportu (DTO) - nadzór i ochrona budynków państwowych związanych z administracją transportową, penetracja pracowników, np. kolejarzy i ludności zamieszkałej w pobliżu obiektów kolejowych.
- Oddział Ekonomiczny (EKO) - nadzór nad instytucjami przemysłowymi, walka ze szpiegostwem ekonomicznym w instytucjach państwowych, walka z sabotażem w zakładach produkcyjnych, rozpracowywanie mieszkańców posiadających obcą walutę.
- Oddział Wydzielony (OO) - inwigilacja pracowników cywilnych w wojsku i we flocie.
- Oddział Tajny - walka z działalnością antyradziecką ( organizacjami antysowieckimi, obywatelami wyrażającymi antysowieckie poglądy i prawosławnym duchowieństwem).
- Oddział Wschodni (WO) - wywiad w republikach wschodnich ZSRR.
- Oddział Pograniczny (PO) - nadzór nad wojskami pełniącymi służbę graniczną, walka z przemytem, kontrola ruchu granicznego.
- Oddział Zagraniczny (INO) - działania w placówkach wywiadowczych odbywające się pod przykrywką poselstw sowieckich i przedstawicielstw gospodarczych, kierowanie nielegałami, infiltracja emigracji rosyjskiej.
- Oddział Tajno-Operacyjny (SOO) - inwigilacja za pomocą agentury (ludzi i obiektów), dokonywanie aresztowań i wykonywanie egzekucji.
- Oddział Kurierów - zabezpieczenie i dostarczanie poczty do urzędów.
- Oddział Administracyjny - nadzór nad więzieniami, (od 1929 zajmował się również zabójstwami przeciwników politycznych za granicą ZSRR - tzw. Ruchome Grupy).
[edytuj] Podział terytorialny OGPU
Terytorialnie OGPU składało się z 12 okręgów:
Każdy z okręgów podlegał kontroli Moskwy, a kierowany był przez Rady Komisarzy Ludowych poszczególnych republik związkowych.
[edytuj] Liczba personelu OGPU
Do służby w OGPU wybierano ludzi pewnych, wcześniej sprawdzanych i umiejących pisać i czytać (nie zawsze przestrzegano tej procedury poboru), byli oni lepiej wyposażeni uzbrojeni i przeszkoleni od żołnierzy regularnych jednostek Armii Czerwonej.
W 1925 służbę w Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym pełniło -
- w wojskach pogranicznych - 65 tys. żołnierzy,
- w wojskach wewnętrznych - 40 tys.,
- w wojskach konwojowych - 10 tys. .
Funkcjonariusze OGPU pełnili także służbę wartowniczą na Kremlu, osłaniali działaczy partii i rządu oraz ochraniali ważniejsze obiekty w ZSRR.
[edytuj] OGPU i kolektywizacja (1929-34)
Funkcjonariusze OGPU, na rozkaz Józefa Stalina przystąpili do narzucania kolektywizacji w latach 1929 - 1934, co doprowadziło do zaplanowanego głodu. Wykazali się wtedy dużą brutalnością wobec chłopów i ich rodzin, masowo mordując całe rodziny i paląc całe wsie.
[edytuj] 1934 rok - likwidacja OGPU
Po śmierci szefa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, Wiaczesława Mienżyńskiego, w maju 1934, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 już jako Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB, zostało włączone do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, pod przewodnictwem Gienricha Jagody (Henryka Jagody)
[edytuj] Bibliografia
- Pavel Sudoplatov, Anatoli Sudoplatov, Jerrold L. Schecter, Leona P. Schecter: Special Tasks: The Memoirs of an Unwanted Witness - A Soviet Spymaster, Little Brown, Boston, 1994
- Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939-1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002
- Paweł Piotr Wieczorkiewicz: Łańcuch Śmierci: Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Oficyna Wydawnicza RYTM Warszawa 2001
[edytuj] Zobacz też
|
Służby specjalne byłego Związku Radzieckiego i Rosji |
|
| Obecne |
|
|
|
| Historyczne |
|
|
| Tematy wspólne |
|
|